براى فردى بسيار كم‌تر از آن نمود دارد و براى فردى بسيار بيش از آن ، اين زمان احساسى يا امتداد احساسى ، وضعى ديگر دارد كه در مباحث فلسفى كم‌تر به آن اشاره شده است . بايد توجه داشت كه اين گونه مسائل فيزيكى امروزه ديگر جريان و مسير ديگرى پيدا كرده است كاملا متفاوت با سيرى كه در فلسفه داشته است . و بالجمله مناسب‌ترين و بهترين فرض‌ها فرضى است كه مىگويد حركت از مقولات ده‌گانهء مدون نيست و مقوله‌اى است جدا و قهرا زمان هم از مقوله و يا از عوارض مقولهء حركت خواهد بود . تصوير كلى از حركت و زمان . آن‌چه در اين تصوير يا ترسيم كلى از حركت و زمان خواهم گفت توضيحى است در باب زمان ، حركت در جوهر و بيان اين معنى كه معيارى كه براى اثبات وجود زمان گفته‌اند در باب دو متحرك از مبدئى معين به نهايتى معين بيانگر حركت در يك مقوله است و آن حركت در « اين » است و نه مطلق حركت در مطلق مقولات موضوع حركت و بيان اين امر كه حركت در مسافت مستلزم عبور از اجزاى آن مىباشد و اگر جسم به اجزاى بىپايان تقسيم شود طى مسافتى محسوس نامقدور است . و بيان اين معنى كه زمان تابع خروج از قوت به فعل است و يا خروج از قوت به فعل تابع زمان است از جمله مباحثى است كه مورد بررسى است . فرض يا برهان اثبات زمان كه همهء فلاسفه بدان استناد كرده‌اند اين است كه دو متحرك فرض مىكنيم كه در خط يا دو خط موازى از يك مبدأ حركت كنند و به سوى يك مقصد معين بروند يكى با حركت سريع و ديگرى با حركتى كند . مبدأ حركت را نقطه الف و نقطه مقصد را ، نقطه ب فرض مىكنيم دو متحرك با هم از نقطه الف حركت مىكنند به سوى نقطه « ب » بديهى است كه متحرك به حركت سريع به نقطه « ب » مىرسد در حال كه متحرك به حركت كند نمىرسد و احيانا در نقطه وسط يا كم‌تر و يا زيادتر در حال حركت است و قهرا متحرك به حركت سريع كه به نقطه « ب » رسيده است بايد منتظر بماند تا آن دگر به او برسد ، اين انتظار و مدت آن به هر حال يك چيزى است و آن زمان است و عملا مشاهده مىشود و قابل ترديد و شك نيست . فاصله بين نقطه الف و نقطهء ب را مسافت گويند كه حركت در آن واقع شده و اين حركت را حركت در « اين » مىگويند نتيجه‌اى كه حاصل مىشود اين است كه متحرك به حركت سريع در زمان كم‌تر فاصلهء فوق را طى مىكند پس هر چه حركت سريع‌تر باشد زمان كم‌تر مىشود اين مسأله براى ملا صدرا كاملا روشن بوده است و از اين رو است كه مىگويد : زمان و حركت و مسافت مطابق‌اند . فلاسفه اين مسأله را كه سرعت زياد زمان را كوتاه مىكند البته به صورت نسبى دريافته بودند و لكن مسأله را تنها در حد اثبات زمان دنبال كرده‌اند و نه زيادتر و اين امر در حركت كمى هم متصوّر است كه مثلا دو نهال درخت هم زمان غرس شود يكى در مدتى كم‌تر رشد مىكند و ديگرى همان مقدار رشد را در مدتى زيادتر .